De Vetospelling is een gekonkretiseerde versie van de voorstellen van
de spellingkommissie-Geerts. Deze spelling laat met andere woorden zien
hoe onze nieuwe officiële spelling er had kunnen uitzien, als de ministers
van de Nederlandse Taalunie in januari 1994 konsekwentie hadden laten primeren
op konservatisme.
De redaktie van Veto vond het voorstel van de kommissie heel interessant,
omdat een spelling volgens haar zo eenvoudig mogelijk moet zijn. Etimologische
overwegingen kreëren maar nodeloze spellingdrempels. Het grote voordeel
van de spelling-Geerts is de algoritmische opbouw. Als je de juiste volgorde
van denkstappen volgt, kan er dus in principe niets mislopen.
Hieronder volgt een korte, stapsgewijze beschrijving van de spelling zoals
Veto ze toepast. Bij sommige regels staan uitzonderingen; dat zijn de weinige
woorden waarvoor de regel niet van toepassing is, en die je dus van buiten
moet leren. Als je dit regelstelsel bestudeert, lijkt het in het begin misschien
moeilijk. Bedenk dan dat je deze spelling kunt leren in enkele uren. Voor
de officiële spelling heb je veel meer tijd nodig.
Stap 0: vooraf
- Je luistert naar de uitspraak van het te spellen woord. Geen enkele oude
spellingsgewoonte heeft belang.
- Je splitst het te spellen woord op in de kleinste woorddelen met een afzonderlijke
betekenis (morfemen in de taalkunde): bij journalistenpraktijken kijk je
naar journalist, praktijk en -en, bij centraal kijk je naar centrum en -aal.
Stap 1: vreemd blijft vreemd
Vreemde woorden blijven onveranderd vreemd.
Een vreemd woord kan je herkennen aan:
een vreemd meervoud: cakes (cf. weken, eenlettergrepige woorden hebben in
het Nederlands normaliter alleen een meervoud op -en), criterium (criteria),
compromis (er komt in de uitspraak -sen bij, niet -en)
een vreemde klank: college, journalist (deze stemhebbende medeklinker komt
niet voor in Nederlandse woorden), beige, scène, carrière
(deze klinker komt niet voor in Nederlandse woorden), bouillon (j tussen
twee klinkers in één morfeem), analyse (ie is langer dan normaal)
een medeklinkerkombinatie die in geen enkel Nederlands morfeem voorkomt
(zeldzaam)
alle Italiaanse en Engelse woorden die nog duidelijk herkenbaar zijn en
die vaak een kulturele betekenis
hebben: spaghetti, sticker, rock
plantnamen en dierenrassen: yucca, hyacint, collie
Stap 2: niet-vreemde woord(del)en worden aangepast
Klank per klank:
t: alles met t, enkel -pathie, -thium, thuis, thans, thee en ether
k: is altijd k
ks: x in komplex, paradox, klimax, index, xeno-(begin en einde van meerlettergrepige
morfemen),
ex- (enkel in ex-vrouw e.d., niet in eksamen) en extra, fax, luxe, luxueus,
anders altijd ks
s: t blijft in politie, reflektie e.d.. Voor de rest overal s, tenzij er
een klinker (niet doffe e)
onmiddellijk voor komt, en erna e, ee, eu, ei, ij, i, ie volgt: officieel,
speciaal. Als je daar s schreef,
zou je z uitspreken. Ook geen s in de uitzonderingen financie, provincie,
principe, anciënniteit,
cent(imeter)
z: duidelijker onderscheid z/s: als je -ze op het einde van een woord door
-tisch kan vervangen, dan
schrijf je -se: analyse, genese, ook osmose; zoniet -ze: faze, poze, muze.
Voor andere klinkers blijft
de situatie: amuseer, poseer.
sj: aan het woordbegin sj. Als de klank op andere plaatsen voorkomt, is
het een vreemd woord: sjouwen, sjampion, sjapiter, sjampo, sjokolade, douche...
Uitzonderingen: champagne, chirurg,chauffeur, sherry, shantoeng, choquant
j: altijd j, behalve yoghurt
nj: blijft gn waar dat nu zo is, behalve voor een doffe eind-e: signaal,
kampanje
ee: é wordt ee,
ae wordt e,
de rest blijft: neon, beest, kafee, atelier, preses
i: (gesloten lettergreep) blijft volledig hetzelfde: mysterie, kind
ie: regel blijft, maar is konsekwenter: -
i in open lettergreep (ook y in open lettergreep wordt i),
-ie in gesloten lettergreep en op woordeinde: kiviet, piama, rite, mite, kietelen, knie. Sommige woordstukjes blijven: -isch, hyper-, fys-, syn-, psych-, sym-, syl-, hypo-
oo: o in open lettergreep, oo in gesloten: kano, viool, radio, nivo, buro, depo, obade. Opgelet: oo met twee uitspraken (au blijft): restaurant, auto
oe: altijd oe, ook in goeverneur, doeane, troebadoer, roete
eu: altijd eu, ook in ameube, feutus, eudeem, eukumene
aparte gevallen: - aggressief, - kommitee;
- meervoud bij woorden op -ie altijd -ieën, nooit -iën;
- verdubbeling medeklinkers in gevallen als monnikken, frunnikken, notarissen, budgetteren
Stap 3: Tussenklanken en tekens
a) Verbinding van twee woorden e(n): Als de kortste vorm van het eerste deel van de samenstelling niet zelf op een doffe -e eindigt, dan wordt de verbindingsklank weergegeven als -en- als het eerste deel een zelfstandig naamwoord is met een mogelijk meervoud op -en. In alle andere gevallen wordt -e- geschreven. vb. paddenstoel, manenschijn, zonnenstraal, klerezooi. s: Een s wordt alleen verplicht toegevoegd wanneer het woord verkeerd gelezen zou worden (kapperszaak, want kapperzaak klinkt als oorzaak; stadsdeel en niet staddeel): vb. onderzoekcentrum, gezondheidzorg, ontwikkelingsamenwerking. -ss- moet als het niet vermeden kan worden: het eerste deel eindigt in de kortste vorm op -s, het tweede deel begint met s-: muisstil. We kiezen ook voor dubbele ss, wanneer het eerste deel een persoonsnaam of verkleinwoord met meervoud-s is: meisjesschool.
b) Tekens liggend streepje: het gebruik wordt uitgebreid tot alle samenstellingen waarbij klinkers botsen: niet alleen auto-ongeval, maar ook mee-eten, zo-even, lila-achtig, televisie-uitzending, thee-ei. Oppassen met Oost-Vlaams e.d. Onduidelijke samenstellingen mogen met een liggend streepje verbonden worden: bom-melding, bruids-taart. Driedelige samenstellingen worden zo veel mogelijk aan elkaar geschreven: kleineboerenpartij, heteluchtmotor genitief eigennamen overal 's: Karel's, Parijs's, Filips's, Venlo's genitief, meervoud en verkleinwoord: weglatingsteken als het woord eindigt op een lange klinker a, e, i, o, u, é, y: auto's, auto'tje, baby's, baby'tje, cliché's.
Let op: tantetje, tantes, koetje, vakanties, zeetje, partijtje veranderen niet. trema: het gebruik verschilt niet van het gebruik in de officiële spelling: geëvenaard, gekoördineerd.
Stap 4: Ten einde raad raadpleeg je voor uitgebreidere uitleg en verantwoording van de regels het rode boekje
(het rapport van de kommissie-Geerts, alias Voorzetten 44. Spellingdossier. Deel I. Spellingrapport. SDU, Den Haag, 1994).
Zie ook "Waarom Veto spelt zoals het spelt."
_______________________________________________________________________________
Gert Meesters-- versie 2.0 d.d. 01-02-97